صفاء السلطنه يكى از رجال بنام دوران ناصر الدين شاه و مظفر الدين شاه قاجار است . او يكى از شاعران ، دبيران ، نويسندگان ، مترجمان ، روزنامه‌نگاران و يكى از درويشان آن روزگار است كه ظاهرا بنابر خصايص علمى و اخلاقى سالهاى سال در مقامهاى مختلفى خدمت كرده است . صفاء السلطنه در روزگار جوانى « نايب » تخلص مىكرده و چون در دوران ميان سالى به محضر مشتاق على شاه اصفهانى راه يافته ، روى علاقه‌اى كه به مرشد خود داشته اسم او را به عنوان تخلص شعرى برگزيده و از آن روزگار به بعد در شعر به مشتاقى مشهور و معروف شده است . همانطوريكه در سالشمار او آمد او يكى از رجال نيكنام و معروف دوران ناصرى و مظفرى بوده ، علاوه بر مقام علمى سالهاى متمادى و به صورت ديگر تا پايان عمر در مقامهاى مهم دولتى شاغل بوده است . از جمله معاونت وزارت انطباعات ، معاونت وزارت دول خارجه ، معاونت وزارت خراسان و غير هم . داراى خط و ربط خوبى بوده كه فهرست برخى از آثار او را قبلا در اين نوشته ملاحظه فرموديد . از جملهء آثار او يكى همين سفرنامهء خراسان « يا تحفة الفقرا » است كه در اين نوشته مقصود ما معرفى و بازشناسى آن سفرنامه است . آنچه را كه بايد دربارهء اين سفرنامه يادآورى كرد اين است كه تا به حال پنج شش نسخه از اين سفرنامه مىشناسيم كه در زير به معرفى اجمالى آنها مىپردازيم . اول : همين نسخه كه ما اين متن را از روى آن به چاپ مىرسانيم و متعلق به يكى از دانشمندان است كه نسخهء خود را براى چاپ و نشر در اختيار ما گذاشت و اجازه نداد كه ذكرى از نام ايشان به ميان آيد . دوم : نسخهء مظبوط در كتابخانهء دانشكدهء حقوق دانشگاه تهران . سوم : نسخهء متعلق به آقاى دكتر حسين مصباح معرفى شده در فرهنگ ايران زمين به وسيلهء ايرج افشار . چهارم : نسخهء متعلق به ركن الدين همايونفرخ مندرج در فرهنگ ايران زمين . پنجم : نسخهء كتابخانهء دكتر اصغر مهدوى . ششم : نسخه‌اى كه خود مؤلف نوشته و بنا به تصريح خودش آن را به ناصر الدين شاه قاجار اهداء كرده و از آن اطلاعى در دست نداريم ، يا من از آن بىاطلاعم . اينك در زير به معرفى نسخ ياد شده مىپردازيم . يك : نسخه‌اى كه ما آن را متن قرار داده‌ايم داراى 128 صفحه به اندازهء 20 * 14 و داراى جلد تيماج عنابى رنگ است . نيم صفحهء اول مذهب ، تمام صفحات جدول‌بندى شده و كاغذ نخودى روشن است . هر صفحه داراى 12 سطر كامل ، عنوان در وسط نيم صفحهء اول تذهيب شده « سفرنامهء خراسان » و تمام سرصفحه‌ها داراى اسامى جغرافياى مسير راه و نام شهر و دهى كه مؤلف از آن گذشته يا ياد كرده . در سرصفحهء اول آمده « خراسان جمادى الثانيهء 1300 ، و پس از نيم صفحهء تذهيب شدهء اول ، بسم اللّه » كه پس از آن متن چنين آغاز شده است : « روز يكشنبه پنجم شهر جمادى الثانيهء 1300 بعد از تلثيم عتبهء عليه و تعظيم سدهء سنيهء علويه . . . و . . . »